ریشه‌یابی تاریخی ‌و‌ سیاسی بحران قره باغ | وقایع روز
کد خبر: ۴۴۹۹
نویسنده: مهدی ناصری
تاریخ انتشار: چهارشنبه ۰۹ مهر ۱۳۹۹ - 30 September 2020
منطقه خودمختار قره باغ کوهستانی با وسعت حدود 4400 کیلومتر مربع در داخل خاک جمهوری آذربایجان و و منطقه قفقاز جنوبی قرار گرفته است.

آشنایی با تحولات سیاسی منطقه قره باغ

منطقه خودمختار قره باغ کوهستانی همراه با ساختار و تشکیلات حکومتی مخصوص به خود، در همسایگی کشور ارمنستان قرار گرفته و اکثریت جمعیت (حدود 80 درصد)  آن را ارامنه تشکیل می‌دهند. حتی رهبران آن نیز با تاثیر و نفوذ چشمگیر بر روی تقسیم قدرت در ساختار سیاسی جمهوری ارمنستان، روابط استراتژیک و سرنوشت خود را با این کشور گره زده‌اند به گونه‌ای که دو رئیس جمهور سابق ارمنستان از منطقه خودمختار قره باغ بودند.

این منطقه تا ابتدای قرن 19 میلادی و پیش از جنگ‌های ایران و روسیه تزاری (1813 – 1828)، جزئی از خاک ایران محسوب می‌شد اما طی قراردادهای گلستان و ترکمنچای، این منطقه و به طور کلی قفقاز جنوبی به روس‌ها واگذار گردید. همچنین تا قبل از تشکیل اتحادیه جماهیر شوروی و الحاق منطقه قره باغ به خاک جمهوری آذربایجان، این منطقه به صورت یک خان نشین مستقل اداره می‌شد.

این مدل از مرزبندی و اختلاط قومی، زبانی و نژادی در جمهوری‌های اتحادیه جماهیر شوروی، میراث دوران رهبری استالین می‌باشد. این سیاست، جمهوری‌های داخل شوروی را همواره در حالت ضعف و اختلافات داخلی نگه می‌داشت تا از جدایی طلبی و استقلال آن‌ها از شوروی جلوگیری نماید.

پس از فروپاشی شوروی، منطقه ارمنی نشین و خودمختار قره باغ بر اساس اصل بین المللی حق تعیین سرنوشت، استقلال خود را از جمهوری آذربایجان اعلام و خواستار پیوستن به خاک ارمنستان شد. جمهوری آذربایجان نیز بر طبق اصل بین المللی حفظ تمامیت ارضی، به مخالفت و مقابله نظامی با جدایی طلبان قره باغ پرداخت.

درگیری جمهوری آذربایجان با ارمنستان و جدایی طلبان قره باغ که حرفه‌ای ترین نیروهای نظامی در میان جمهوری‌های سابق شوروی را دارا می‌باشند، منجر به اشغال بخشی از اراضی آذربایجان توسط ارمنی‌ها گردید. سرانجام با ورود سازمان‌های بین المللی به ماجرا و تصویب قطعنامه‌هایی بر علیه دو کشور در شورای امنیت سازمان ملل متحد، بحران قره باغ موقتا خاتمه پیدا کرد.

از آن زمان تاکنون مساله قره باغ همچنان به صورت یک بحران بین المللی حل ناشده باقی مانده و مداخله قدرت‌های منطقه‌ای و فرامنطقه‌ای را به بهانه میانجیگری اما در واقع به منظور تامین منافع و موازنه قوا در پی داشته است.

ریشه‌یابی تاریخی ‌و‌ سیاسی بحران قره باغ

تاثیر بحران قره باغ بر موازنه قدرت منطقه‌ای و بین المللی

جنگ قره باغ منجر به حضور و نفوذ قدرت‌های منطقه‌ای و بین المللی در قفقاز شد. زیرا هم ارمنستان و هم آذربایجان به مانند سایر جمهوری‌های شوروی، پس از استقلال به لحاظ سیاسی، فرهنگی، نظامی و بویژه اقتصادی دچار ضعف‌ها و مشکلات زیادی بودند. بنابراین به منظور حفظ ثبات و تمامیت ارضی خویش، روی به کمک و حمایت قدرت‌های خارجی آوردند.

پس از فرپاشی شوروی و اعلام استقلال منطقه قره باغ، جمهوری آذربایجان با مشاهده اشغال بخشی از اراضی خود توسط ارمنی‌ها و حمایت روسیه از ارمنستان، به سمت غرب متمایل شد. به همین منظور قرارداد کنسرسیوم باکو با مشارکت فعال ایالات متحده آمریکا و ترکیه و با هدف انتقال منابع نفت و گاز دریای خزر به اروپا منعقد شد و پایگاه‌های نظامی آمریکا، ناتو و ترکیه در خاک آذربایجان به دعوت از خود این کشور و با هدف حفظ صلح، ثبات و تامین منافع مشترک در قفقاز تاسیس شدند. بدین ترتیب جمهوری آذربایجان کوشید تا از اهرم حضور قدرت‌های خارجی در منطقه به نفع خود و در جهت افزایش فشار بر ارمنستان بهره ببرد.

ارمنستان نیز به دلیل قرارگرفتن در محاصره جغرافیایی میان دو همسایه شرقی (آذربایجان) و غربی (ترکیه) خود، روی به روسیه و جمهوری‌ اسلامی ایران آورده است و کوشیده تا عمق استراتژیک روابط و همکاری خود را با این دو کشور توسعه بخشد. ازطرفی ارمنی‌ها به دلیل داشتن لابی قدرتمند در ایالات متحده آمریکا و فرانسه، از پشتیبانی اقتصادی و سیاسی این دو قدرت بزرگ نیز بی نصیب نمانده اند.

به هر حال نوعی مرزبندی سیاسی و موازنه‌ی قوای بین المللی در منطقه قفقاز جنوبی شکل گرفته است که بیش از پیش بر اهمیت ژئوپلیتیکی (سیاست جغرافیایی) این منطقه افزوده است.

ریشه‌یابی تاریخی ‌و‌ سیاسی بحران قره باغ

تاثیر بحران قره باغ بر سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران

دو کشور ارمنستان و آذربایجان در همسایگی شمال غرب ایران واقع شده‌اند و جمهوری اسلامی ایران به دلیل همبستگی‌های تاریخی و فرهنگی با دو کشور، روابط استراتژیک سیاسی و اقتصادی خوبی پس از استقلال با آن‌ها داشته است. بنابراین جمهوری اسلامی ایران با تاکید بر ضرورت تنش زدایی و تحکیم صلح و ثبات در منطقه قفقاز و بویژه قره باغ، سیاست خارجی خود را شکل داده است. زیرا افزایش تنش‌ها و درگیری‌ها در قفقاز، بیش از پیش پای قدرت‌های خارجی را به این منطقه باز خواهد کرد.

توسعه حضور قدرت‌های خارجی بویژه ایالات متحده در قفقاز به دلیل بحران قره باغ و بهره برداری از منابع نفت و گاز دریای خزر، افزایش نگرانی ایران را در این منطقه در پی داشته است. بهره برداری یکجانبه از منابع نفت و گاز کف دریای خزر توسط آذربایجان، در شرایطی صورت می‌گیرد که رژیم حقوقی برداشت از منابع آن علی رغم مذاکرات متعدد میان کشورهای ساحلی خزر، به تصویب نرسیده است.

ایالات متحده آمریکا با حضور سیاسی، اقتصادی و نظامی خود در آذربایجان همسایه شمالی ایران، همواره از فرصت‌های بدست آمده برای تشدید فشار بر جمهوری اسلامی ایران بهره لازم را برده است.

برخی از کشورها نیز سعی کرده‌اند که به این بحران ابعاد بین المللی بدهند و بر دامنه بی ثباتی و توسعه نفوذ خود در منطقه قفقاز بیفزایند اما با توجه به شرایط کنونی منطقه، منافع راهبردی جمهوری اسلامی ایران، میانجیگری و حتی حل پایدار مساله مذکور را ایجاب می‌کند.

ارسال نظر
نام:
ایمیل:
* نظر:
برچسب منتخب
# انرژی هسته ای