تبعات جنگ قره باغ ؛ چه بر سر میراث فرهنگی قره باغ خواهد آمد ؟
کد خبر: ۶۱۷۹
نویسنده: پوریا فروتن
تاریخ انتشار: سه‌شنبه ۲۷ آبان ۱۳۹۹ - 17 November 2020
آذربایجان مناطقی را در قره باغ باز پس گرفته که از بناهای تاریخی مسیحیان مملو است. در این مقاله نگاهی انداخته ایم به آنکه در آینده چه اتفاقی بر این یادبودها خواهد افتاد.

کلیسا قره باغ

وقایع روز - در روز های اخیر نگرانی ها در مورد آنکه چه بر سر آثار تاریخی ارمنستان پس از پیروزیهای جمهوری آذربایجان و فتح قره باغ خواهد آمد در حال افزایش است. موفقیت های نظامی آذربایجان که با آتش بس روسیه مکتوب شده است نقشه قفقاز جنوبی را تغییر داده است. اکنون با توجه به میراث فرهنگی غنی ارمنی های این منطقه، به ویژه کلیساهای مسیحیان ارتدوکس که تحت کنترل آذربایجان قرار دارند، نگرانی ها بیش از پیش از آینده مبهم این بناها افزایش یافته است.

فراتر از حفظ بناهای با ارزش قره باغ برای نسلهای آینده به عنوان عبادتگاه، آذربایجان هم اکنون در وضعیتی قرار گرفته است، که باید حسن نیت خود را نشان دهد. ارمنستان و آذربایجان با توقف درگیری ها به توافقی دست یافته اند، اما هنوز آنها با صلح فاصله زیادی دارند. آیا اینکه آنها می تواند با بنا های تاریخی یکدیگر در منطقه که دارای قدمت چند هزاران ساله است کنار بیایند و به دنبال پاک کردن هویتهای یکدیگر نباشند؟ به نظر می آید نشانه ها در این زمینه در این چند ساله مثبت نباشد.

با بازپس گیری قره باغ توسط نیروهای مسلح آذربایجان در پاییز امسال مناطقی که از سال 1993 تحت اشغال ارامنه بود، با ویرانیهای فرهنگی در مقیاس گسترده ای همراه بوده است. ارمنی ها نه تنها تقریباً همه خانه های خود را هنگام تخلیه مناطق ویران کرده اند، بلکه در بسیاری از موارد، گورستان‌ها را نیز ویران کرده وآتش زده اند. برجسته تر از همه میتواند تصاویری از  مسجدی باشد که در روستای آلخانلی در منطقه فیضولی به طویله تبدیل شده بود که موجب خشم مردم مسلمانان جهان گردید.

وزارت فرهنگ جمهوری آذربایجان همچنین از حفاری های ارمنستان در غار معروف آزیخ، مکانی که در منطقه مارتونی در دوره شوروی به طور گسترده ای مورد بررسی قرار گرفت و همچنین تخریبات در قلعه شاهبولاق در منطقه آغدم، ابراز خشم فراوانی کرده است.


بیشتر بخوانید : روایت تصویری از شروع تا پایان جنگ قره باغ + عکس


وقتی نیروهای آذربایجانی به اعماق قره باغ در جنگ قدم گذاشتند، نگرانی ها از آن جهت بالا گرفت که عاقبت صدها کلیسا، سنگ قبر و بنای یادبود ارمنی ها در آن منطقه چه خواهد شد. آذربایجان اکنون بیشتر مناطق هادروت و بناهای تاریخی آن مانند کلیسای گیتچاوانک را کنترل می کند که مربوط به قرن سیزدهم میلادی است.

در حالی که ارمنی ها بر اساس قرارداد آتش بس 10 نوامبر آماده واگذاری سرزمین های خود به آذربایجان هستند، آنها باید بسیاری از بناهای تاریخی خود را به آذربایجان تحویل دهند. این بناهای تاریخی شامل کلیسای زیتزیرناواک در منطقه لاچین و محوطه باستانی شهر قدیمی تیگراناکرت در منطقه آغدم است. کلیسا عماراس در منطقه مارتونی، که دارای مقبره ای از قرن 5 میلادی است و گفته می شود قدمت آن به دوران سنت گرگوری، بنیانگذار کلیسای ارمنستان است در خط مقدم جبهه واقع شده و مشخص نیست که ارامنه یا آذربایجانی ها که کنترل آن را بدست خواهند چه عاقبتی خواهند داشت.

بیشترین توجه ها به کلیسا دادیوانک قرن 12 در منطقه کلباجار معطوف شده است که اکنون قرار است 25 نوامبر به آذربایجان تحویل داده شود. تصاویر جدید نشان میدهد که صلحبانان روسی در این منطقه قرار دارند. وزارت فرهنگ آذربایجان گفته است كه كلیساهایی مانند دادیوانک متعلق به آلبانیایی ها است و نه ارمنی ها. انار کریموف، معاون اول وزیر فرهنگ آذربایجان، یک توئیت جنجالی را منتشر کرد که در آن وی بیان کرده بود که این کلیسا توسط همسر شاهزاده آلبانیایی واتانگ ساخته شده است. این ایده که این کلیساها در قره باغ ارمنی نبوده بلکه در واقع "آلبانیایی" هستند ناشی از نظریه زیا بونیاتوف محقق با نفوذ آذری اتحاد جماهیر شوروی برمیگردد که در سال 1960 بعد ها به عنوان مورخ ملی آذربایجان شناخته شد، ارائه گردید.

آلبانیایی ها مردم مسیحی در منطقه قفقاز بودند که عمدتا تا قرن دهم منقرض شدند. اودین ها، یک قوم کوچک در شمال آذربایجان، به نظر می آید بازماندگان آنها باشند. دست نوشته های آلبانیایی که امروزه باقی مانده است رمزگشایی گردیده است. با این حال، بانیاتوف و دیگر آذری ها بر اساس یك كلیسای مسیحی به نام "كلیسای آلبانی" که تا قرن نوزدهم وجود داشته است استدلال می کنند كه این سندی است برای اثبات هویت جداگانه آلبانیایی ها که صدها سال پیش در این منطقه زندگی میکرده‎اند. این ابهام باعث شده است تا سیاستمداران آذربایجانی ادعا کنند که کلیساهای قره باغ در واقع ارمنی نبوده و آلبانیایی هستند. این ادعا در حالی رد میشود که بیشتر این کلیساها به سبک ارمنی ساخته شده است و به زبان ارمنی بر روی در و دیوار آن نوشته شده است.

اکنون اینکه چه اتفاقی بر آثار مسیحیان قره باغ خواهد افتاد؟ تنها دو گزینه پیش رو آذربایجان است و آن این است که مسیر حفظ و ترمیم را خواهد گرفت یا تخریب؟ پیشتر آذربایجان ثابت کرده است که تخریب سرنوشت تقریباً تمام بناهای ارمنی ها در نخجوان آذربایجان بوده است. فجیع ترین مورد ویران کردن قبرستان معروف قرون وسطایی ارامنه در جلفا، با هزاران سنگ حکاکی شده صلیب بوده که در نخجوان در سال 2005 نابود شدند. از آنجا که نخجوان در رسانه ها زیاد مورد توجه نیست، این داستان پنهان ماند. در طول درگیریهای قره باغ نیز چندین بنای مهم تاریخی در بین درگیری های طرفین تخریب شدند.

اما در این سالها تنها تخریب سرنوشت آثار تاریخی نبوده و گاهی حتی مساجد در ارمنستان و کلیسا ها در آذربایجان بازسازی هم حتی شده اند. ارمنستان "مسجد آبی" را در ایروان، شهری که دارای هویت اسلامی بسیار قوی در قرون 18 و 19 بوده است را بازسازی و دوباره بازگشایی کرده است. این مسجد هم اکنون برای عبادت ایرانیان استفاده می‌شود. اما در مقابل با آغاز درگیری های قره باغ، یک مسجد کوچک در ایروان واقع در خیابان وردانانتس در نزدیکی مرکز شهر تخریب شد. به همین ترتیب، مقامات آذربایجانی کلیسای ارامنه را در سالهای اخیر در باکو مرمت کرده اند. با این وجود آنها صلیبی بر روی گنبد آن قرار ندادند و تنها خدمات عمومی در این کلیسا در 30 سال گذشته هنگام بازدید کاتولیکوس کارکین از باکو در سال 2010 اتفاق افتاده است. در مقابل نیز، یک کلیسای کوچک از قرن هجدهم به نام مریم مقدس در نزدیکی برج دوشیزه باکو در سال 1992 تخریب شد. در سال 2008 بسیاری از گورهای گورستان مسیحیان در قسمت شمالی باکو، معروف به مونتینو (گورستان اصلی ارامنه در این شهر)، نیز تخریب شد تا بر روی آن عملیات جاده سازی انجام شود.

مقامات آذربایجانی همچنین کلیساهایی را در شهرهای نیج و گابالا به شیوه ای بحث برانگیز مرمت کرده اند. کلیسای نیج که میتواند دلیل خوبی برای نامیدن آن  به عنوان یک کلیسای آلبانیایی باشد. زیرا این کلیسا در منطقه ای قرار گرفته است که در جمعیت قومی اودین واقع شده است. این کلیسا با حمایت یک سازمان غیردولتی بشردوستانه نروژی، احیا شد. با این حال، کتیبه های ارمنی زبان کلیسا در پایان دسامبر سال 2004 پاک شد که موجب شد سفرای خارجی از حضور در افتتاح این کلیسا خودداری کنند. استینار گیل، سفیر نروژ در آذربایجان در آن زمان، اظهار نظر كرد، "من بسیار نگران هستم زیرا آذربایجان شهرت بدی در رابطه با آثار مذهبی ارمنستان بدست آورده است آنها تقریباً كلیساها و صومعه های ارمنستان را بدون توجه به زمان ساخت آنها آلبانیزه میکنند. "

ارمنستان و آذربایجان به عنوان اعضای یونسکو، هر دو موظف به رعایت کنوانسیون های فرهنگی بین المللی از جمله کنوانسیون 1954 لاهه که در جهت حفظ و نگهداری از بناهای تاریخی در معرض خطر درگیریهای مسلحانه نوشته شده است. دراین رابطه سرگئی لاوروف، وزیر امور خارجه روسیه نیز در تاریخ 12 نوامبر در یونسكو در اظهار نظری به این قضیه استناد كرد.

یکی از مهمترین روشهای حفاظت از بناهای تاریخی مداخلات مقامات بلند پایه کشور های قدرتمند است. در این راستا ولادمیر پوتین خود شخصاً از رئیس جمهور آذربایجان الهام علی اف برای اطمینان از حفظ کلیساهایی مانند دادیوانک خواستار اطمینان از حفظ اینگونه آثار شده است و گفته می شود که در جواب رئیس جمهور آذربایجان به وی این اطمینان را داده است.

سیمون مگاکیان، محقق و تاریخدان ارمنی که در مورد تخریب قبرستان جلفا تحقیق کرده بود، می گوید بیشتر نگرانی‌ها از سرنوشت بناهای تاریخی کمتر شناخته شده ارمنی است. وی گفت، "ترس من از این است که این بناهای تاریخی که در معرض خطر تخریب هستند به نوعی کم اهمیت نمایش داده شوند. از این بنا ها میتوان به کلیساهای کوچک قرون وسطایی و به ویژه مجسمه های صلیب متعدد که با توجه به کتیبه های غنی ارمنی بر روی آن غیرممکن است که آلبانیزه شود، نابود گردد. یکی از برجسته ترین مجسمه ها که در معرض خطر جدی تخریب قرار دارد، مجسمه فرشتگان و صلیب  است که در قرن 14 در دهکده وانک در منطقه هادروت پیدا شد. این در حالی است که آذربایجان در ماههای گذشته هادروت را در ماههای گذشته فتح کرده است.

متخصصان ارمنستانی و آذربایجانی که جدای از گرایش های ملی گرایانه طبق استاندارد های بین المللی کار می کنند می توانند نقش مثبتی در رابطه با حفظ این آثار داشته باشند. این در حالی است که آنها فضای مناسبی برای انجام این کار داشته باشند. کاوید آگا، محقق آذربایجانی معتقد است، با حفظ میراث تاریخی ارمنستان، می توانیم میراث آلبانیایی های قفقاز را نیز حفظ کنیم.

حالا این گوی و میدان، آذربایجان چه مسیری را پس از فتح قره باغ پیش خواهد گرفت. آیا حسن نیت خود را در مسیر حفظ و مرمت کلیساهای قره باغ نشان میدهد یا آنکه مسیر بدنامی در ناریخ را انتخاب خواهد کرد و بناهای مسیحیان ارمنی را تخریب خواهد کرد؟

نظرات کاربران
ناشناس
Iran (Islamic Republic of)
۲۸ آبان ۱۳۹۹ - ۲۱:۵۸
کدوم میراث فرهنگی ارامنه هر گردی که گردو نیست هر کلیسایی که اونجاست مال ارمنی هانیست آون آثار باستانی مسیحی متعلق به البانهای (ترکان قدیمی آون منطقه)مسیحی مذهب و بازمانده آنها اودین های مسیحی که هنوز در ازربایجان به دین مسیحیت زندگی میکنند و بقیه شون مسلمان شدند
حسن
Iran (Islamic Republic of)
۲۹ آبان ۱۳۹۹ - ۲۱:۳۲
بفکر کلیسای ارامنه نباشید.هرچه با تورکها مسلمانند و ومانند ارمنی ها طویله نمیکنند.
مرتضی
Iran (Islamic Republic of)
۲۹ آبان ۱۳۹۹ - ۲۲:۱۱
یه سوال. چرا وقتی ارامنه با آواره کردن یک میلیون مسلمان قره باغ و اطرافش رو اشغال کردند و تمام آثار تاریخی ترک ها و اسلام رو تخریب کردند حتی اسم ها رو عوض کردند و حتی میجد جامع رو به خوکدانی تبدیل کردند این حس فرهنگدوستی و دغدغه های میراث فرهنگی برایتان گل نکرد؟ چرا از آثار اسلامی تخریب شده هیچ حرفی نزدید؟ این ارامنه در حال ترک مناطق غصبی و اشغال شده دارن خونه هارو خراب میکنن و حتی به جنگل ها و درختان رحم نمیکنن! ارامنه اونجا تاریخ سازی کردند ولی تاریخی در دل سرزمین های ترک و مسلمان نداشتن. این ها خیانت کاران در جنگ ایران و روس هستند که باعث جدایی سرزمین های شمالی ایران شد. در مورد عثمانی هم خیانتشون به عثمانی و حمایت از روسیه باعث شد اون بلاها سرشون بیاد و حالا صاحب تاریخ شدن؟!
بهنام
Iran (Islamic Republic of)
۲۹ آبان ۱۳۹۹ - ۲۳:۳۱
چرا سی سال نگران نبودند مسجدها رو طویله کرده بودن
الان که آزربایجان حق خودشو گرفته خارش گرفتن
ارمنی ها سابقه خرابکاری و قتل عام دارن
#جیلولوق
یا تورکها که سی سال از خانه هایشان آواره شدن
؟
علی
Iran (Islamic Republic of)
۳۰ آبان ۱۳۹۹ - ۰۲:۵۲
بنظر شما وقتی در جایی مسجد را طویله و خوک دانی میکنند جایگاه کلیسا در کدام مقام از احترام و نگرانی خواهد ایستاد قضاوت باشما
حقیقت
Armenia
۰۱ آذر ۱۳۹۹ - ۲۰:۲۴
نویسنده و نظردهندگان این متن بقدری از تاریخ فاصله دارند که هیچ توضیحی نمی تونه ذهن خرابشون رو با انسانیت نزدیک کنه. تا بحال ایرانی متمدن به این اندازه به مردم بومی منطقه بی احترامی نکرده که این دو ماه در سایت های مختلف شاهدش بودیم. اول جنگ نخست وزیر ارمنستان اعلام کرد که این جنگ برای حفظ تمدن ها است و آرتساخ (قره باغ) خط مقدم تمدن ها است. اگر ایرانی متمدنی هنوز در ایران وجود داره معنی این حرف رو نگفته درک می کنه. صرفاً یک اشاره به مسجد گوهر بانو و مسجد-مدرسه شهر شوشی که هر دو به نحو احسن با تلاش های ارمنیان مرمت شده، می تونه جوابگوی اینهمه تحریف و صحبت های مفت باشه، که فیلمش رو شکر خدا در اینترنت مشاهده کردید که 7-6 نظامی آذری در اون مسجد نماز خوندند. مسجد گوهربانو در شهر شوشی یک مسجد ایرانی است که آذربایجان داد و قال بپا کرده بود که مسجد ایرانی نیست. این بنا کاملاً ایرانی است با بازارچه قدیمی همجوارش و به همت حکومت آرتساخ و خیرین و متخصصین معماری مذهبی مربوطه (غیرارمنی) از فرو ریختن بدلیل بی توجهی آذریها در دوران شوروی و ریزش باران و برف نجات پیدا کرد. اثبات این موضوع رو گفتم در فیلم نمازشون می تونید مشاهده کنید که پابرجا است و مرمت شده. مدرسه-مسجد دیگه شوشی هم به همین شکل. مسجدی که در متن و در نظرات بهش اشاره شده از دوران شوروی تخریب شده بوده، و چون ارمنیان با اون منطقه چندان هم سر و کاری نداشتند، همچنان به همان حال باقی مونده بوده. حتی آثار ایرانی دیگری هم از دوران اگر اشتباه نکنم قاجار در اینجا بوده که ارمنیان به ایران اطلاع داده که پیگیر باشند چون اهمیت تاریخی داره، اما ایران مثل همیشه ترجیح داده از فرهنگ به نفع سیاست فاصله بگیره. حداقل ایرانی جماعت نباید در حق ارمنیان چنین اظهارنظر کنند. شما 400 سال وفاداری و صداقت ارمنی رو در اقتصاد و فرهنگ و همه عرصه های ایران به چشم دیدید. در هر حال این به وجدان شما می مونه. هیچ اسلام راستینی که من ازش شناخت دارم و براش احترام قائلم، نگفته مزدور رو با پول اجیر کن که بیاد برای کشورت بجنگه که خودت خونت ریخته نشه، و بهش بگی 100 دلار بهت می دم برای هر سر بریده ارمنی. این با اسلام نه تنها در تضاده، بلکه اصلاً در اسلام منفور هم هست. من بالشخصه سهم خودم رو در این روایات مساجد داشتم و برای کشورم و ملتم افتخار می کنم که برای کشور دوست و همسایه چنین احترامی قائل بوده، متأسفم که در قرن بیست و یکم دیگر این امر متقابل نیست و اثری از ایرانی متمدن سابق نموده که برای مردم بومی منطقه احترام تکلیفی و انسانی رو واجب می دونست. در پناه حق. خدایی که ارمنیان رو برای چندین هزاره بر روی این خاک زنده نگه داشته و ازش راضیه، جواب همه بی انصافی های انسان نماها رو خواهد داد. این منطقه باز در اختیار ارمنیان و ایرانیان خداشناس و معتقد به توحید باقی خواهد ماند. آمین.
امیر
| Iran (Islamic Republic of)
۰۳ آذر ۱۳۹۹ - ۱۷:۲۱
اولا ارتساخ قلابیه ثانیا مساجد ایروان و اغدام و شوشا(نه شوشی) توسط معماران اذربایجانی تبریز و اهر و قره داغ (ایرانی) ساخته شده و شما با شیطنت ... بین ازریها و ایران میخواهی تفرقه بیندازی ما اذریهای ایران همگی ایرانی هستیم و از نظرمون فرقی بین معماری اینها نیست هزارما تا حالا سند متقنی مبنی بر حضور تروریستهای تکفیری در طرف ازری ثابت نشده هرچه هست پروپاگانداری ارمنی ها و حامیان فرانسوی و پان فارس اونها بود در حالیکه حضور تروریستهای کرد پ ک ک و ایزدی و داشناکهای فرانسه و سوریه و لبنان و یونان در طرف ارمنستان ثابت شده مدارک هم توسط ازربایجان به سازمانهای بین امللی ارسال شده فرهنگ متمدن ارامنه اشغالگر هم از سوزاندن درختان و خانه ها و کشتن حیوانات و خراب کردن مدارس و طویله کردن مساجد دیگر ازری مثل مسجد اغدام و مساجد فضولی و قبادلی تو اینترنت به تعداد فراوان موجود است عیان و اشکار است ان شالله خدا ...
ناشناس
Iran (Islamic Republic of)
۰۳ آذر ۱۳۹۹ - ۱۹:۵۹
جناب حقیقت جه خبر از کارگاههای ساخت تاریخ ارمنستان بزرگ شما ارمنی ها نه از نظر مذهبی نه نزادی نه قومی هیچ شباهتی با مردم قفقاز ندارین معلومه که بومی اون منطقه نیستید و از جنوب شرق ترکیه و شمال سوریه و عراق به اینجا امده اید
ارسال نظر
نام:
ایمیل:
* نظر: